Sermilik alliartorpoq: Issittumi sumiiffimmi avinngarusimasumiit nunat tamat akornanni ilisimatusarnerup qitiusumik inissisimaffianut
August 28, 2026
|
Written by Lise Bundgaard
Written by Lise Bundgaard
Ukiuni 50-ni nunap pissusaanik avatangiisinillu misissuinermut atorneqareerluni, Ilisimatusarfik Sermilik Tunumiittoq maanna nunat tamat akornanni ilisimatusarnermut ullutsinnut naleqqussakkamik ilisimatusarfittut ineriartortinneqarpoq.
Ilisimatusarnermik aqutsisoq Anders Anker Bjørk Københavns Universitetimeersoq aasaanerani Sermilimmut ukiut tamaasa angalasarpoq, tassanilu ukiuni arlalinni suliffigisimasaminut utertarluni.
Ilisimatusarfeeraq Ammassallip qeqertaaniippoq, Tasiilap kitaani Sermiliup paavani.
Anders suleqatini peqatigalugit nunami angalasarpoq, pisuinnarluni, angallammik imaluunniit suli aputeqartillugu snesko-t atorlugit. Kangerluk ikaarlugu uuttortaaviit aalajangersimasut ornittarpaat. Tassani atortunik anorersuarnerani ajoquserneqarsimasunik iluarsaassisarput, Mittivakkallu sermiani paasissutissanik katersisarlutik. Paasissutissat taakku sermit silaannaap allanngoriartorneranut qanoq qisuariartarnersut paasiniarneranut pingaaruteqarput.
Ilisimatusarfiup oqaluttuarisaanerata annerpaartaani ulluinnarni sulineq eqimattani ikittuinnarni ingerlanneqartarsimavoq. Amerlanertigut inuit arfineq-pingasut sinnernagit, illuararmi taama amerlatigisunik inissaqartitsimmat.
Ilisimatusarfilli aamma piffissani aalajangersimasuni suliassanik annertuunik suliaqarfiusarsimavoq. Ukiuni ulapaarfiusuni sinerissami tuperpassuit inissinneqartarput, sumiiffillu nunami misissuilluni pikkorissarnernut sivisunerusumillu najugaqarfiusartunut toqqammavittut atorneqartarsimavoq. Ilinniartullu amerlasuut tassani Issittumi ilisimatusarnermik misilittagaqalertarlutik.
“Ukiut amerlanersaanni eqqissisimasumik, avatangiisini sakkortuuni, ulluinnarnilu suliassat pisariaqarnerattut suliaralugit ingerlasarpugut. Suliassat naammassiniarlugit iliuuserisariaqakkat tamaasa naammassisarpagut,” Anders oqaluttuarpoq.
Ukioq manna nutaamik immikkoortumik aallartittoqarpoq, atortorissaarutit ataavartut pilersinneqarlutik nunallu tamat akornanni ilisimatusartunik peqataasoqaleriartuaarluni.
Ilinniartut Graz Universitetimeersut Sermilik Ilisimatusarfiata eqqaani nunami misissuilluni pikkorissarnermi Mittivakkat sermianut majuarput. Assiliisoq: Karl Steiniger, Graz Universitet.
Københavns Universitetimi kandidatinngorniartut sisamat Sermilik Forskningsstationitoqqami sapaatit-akunnerini sisamani fieldworkernissaminnut piareersarput. Assi: Anders Anker Bjørk
Sinerissami illu nutaaq
Illuaqqap pisoqqap eqqaani maanna ilisimatusarnermut illorsuaq nutaarluinnaq piareerpoq. Illorsuaq Østrigimi Universitetimit Grazimeersumit sananeqarpoq. Illorsuaq pisoqaq sanilliullugu angineruvoq atortorissaaruteqarnerullunilu, sivisunerusumillu najugaqarnissamut pitsaanerusunik atugassaqartitsilluni.
Illorsuaq 2025-imi atorneqalerpoq, ukioq mannalu aasaanerani nunami misissuineq tamakkiisumik ingerlanneqaleruttorpoq.
Ilisimatusartunik 26-inik inissaqartitsisinnaavoq. Illorsuaq nutaaq ilisimatusarfiup siornatigut aasaanerani eqqissisimasumik ingerlanneqarneranit maanna ilisimatusarnermik annertunerusumik ingerlataqarfiulernissaanut alloriarneruvoq. Ilisimatusartut nunanit allaneersut, Grazimi ilinniartut kandidatinngorniat 14-it kiisalu danskit GU-mi ilinniartitsisut eqimattat aasaanerani tikinnissartik nalunaarutigereerpaat. Ukiullu tulliuttuni ilisimatusartut eqimattat allat arlalissuit inissamik inniminneereerput.
“Maanna pissutsit allarluinnaapput. Inuppassuit takkuttalissapput, angallassinermullu aaqqissuussineq allanngussaaq. Pissanganartorujussuuvoq,” Anders Anker Bjørk oqarpoq.
Graz Universitetimi ilisimatusarnermik aqutsisumut Andreas Trüglerimut siunertaq ersarippoq:
“Sermilimmi ukiuni amerlasuuni ilisimatusarneq ilisimasallu katersorneqarsimasut tunngavigalugit sulineq ingerlaqqissaaq. Siunertarput tassaavoq ilisimatusarfimmik nunat tamat akornanni ilisimatusartunut ammasumik suleqatigiinnissamut tunngavissaliisumik ineriartortitsinissaq, peqatigisaanillu ilisimatusarfiup oqaluttuarisaaneranut kingornussassaanullu attuumassuteqarnera attatiinnarniarlugu. Uagutsinnut pingaaruteqarpoq atortorissaarutinik tunngavissaliinissaq, siunissami ilisimatusartut kinguaariit tulliuttut taakkuninnga ineriartortitsisinnaaqqullugit.”
Suliniut Østrigimi aningaasaliisumit Issittumillu soqutiginnittumit Dr. Christian Palmersimit aningaasaliiffigineqartoq piviusunngortinneqarnissaa ukiut qulit missaanni suliarineqarsimavoq. Anorersuit, sikup qanoq innerata allanngorartuunera nunallu tamat akornanni nassiussalerinermi kinguaattoornerit sanaartornermik arlaleriarluni kinguartitsisarput. Atortut aatsaat kangerluk isumannaatsumik angallavigineqarsinnaagaangat tikisinneqarsinnaapput.
“Maannamut killiffimmut ukiut qulit missaanni ingerlavugut. Maanna kingullertut amigartut inissereerput, taamaammallu ilisimatusarnermut suleqatigiinnermullu tamakkiisumik ukkatarinnissinnaanngorpugut,” Andreas oqarpoq.
Ilisimasat nunatsinni nunarsuarmilu allannguinissamut pingaaruteqartut
1970-imiilli Københavns Universitetimeersut ilisimatusarfeeqqami Sermilimmi Mittivakkat sermia nakkutigisarpaat.
Sumiiffik ilisimatusartunut sooq taama soqutiginartiginersoq paasiuminarpoq.
Kangerluk Issittumi sumiiffinni pinngortitamik suli allanngortinneqarsimanngitsuni silallu allanngoriartorneranut immikkut malussarissumi inissisimavoq. Sumiiffik silaannaap allanngoriartorneranut immikkut malussarippoq, Kalaallit Nunaata Sermersua, kangerluk imarsuarlu akornanni sinerissamut qanittumi ikaarsaariarfittut inissisimammat. Maani silaannarmi imermilu kissartut nillertullu ingerlaarneri naapittarput, taamaammallu kissassutsip allaat allannguuteqalaarnissaa sermini, sikuinnarmi, uumassusilinni silaannarmilu pissutsini ingerlaannaq malugineqarsinnaasarluni.
Ukiut ingerlaneranni nunami misissuinerit aalajangersimasut aqqutigalugit paasissutissat piffissami sivisuumi katersorneqartut immikkuullarissut pilersinneqarsimapput. Paasissutissat taakku takutippaat sermip taassumalu eqqaanni nunap kissarnerusumik silaannaap allanngoriartorneranut qanoq qisuariartarnersut. Taanna Kalaallit Nunaanni serminik sivisuumik aamma sukumiisumik malittarinnilluni paasissutissanik katersiffiusimasuni pingaarnerpaat ilagaat. Ilisimasat taakku pingaaruteqarluinnarput sikup imerlu allanngoriartornerinik paasinninnissamut, allannguutit Tasiilami innuttaasut nunaqarfiillu qanittuiniittuni najugaqartunut sunniuteqarsinnaammata.
“Permafrosti aattoraangat innartat patajaatsuujunnaartarput, taamaammallu nunap sisoorneranik ulorianartorsiortitsineq annertusilluni. Malitsigisaanik sermit sukkanerusumik aakkiartortillugit kuuit sumiiffinniittut allanngorujussuartarput. Tamanna isumaqarsinnaavoq kuup ukiut 100-likkaat ingerlaneranni kuussimasup tassanngaannaq panersinnaanera, aalisakkallu kuummik allamik majuarfigisinnaasaminnik ujarleralersinnaanerat, imaluunniit sumiiffimmi erngup nukinganik nukissiorfiup imeq minnerusumik pissarsiarilertarsinnaagaa. Siku silaannarlu pillugit pissutsit allanngoriartortillugit aamma sumiiffimmi najugaqartut angallammik angalanerat qulimiguulinnillu angallassineq suli siulittoruminaannerulertarput,” Anders Anker Bjørk nassuiaavoq.
Ilisimatusarnerup inerneri Kalaallit Nunaannut tunngaaannanngillat.
“Immap imermik aakkiartortumik annerusumik immerneqarnera immap qaffakkiartornerinnaanut kisimi sunniuteqanngilaq. Aamma Atlantikup avannaani immap kaaviiaarneranut sunniuteqarsinnaavoq, nunallu Europamut kissarnerup siammartinneqarnera sanngiillisissinnaallugu. Kissartup siammartinneqarnera nunarsuup immikkoortuani silap pissusaanik nillerpallaannginnissamut ilaatigut pingaaruteqarpoq. Tamanna Sermilimmi uuttortakkatta Kalaallit Nunaata avataaniittunut aamma pingaaruteqarsinnaaneranut assersuutissaavoq,” Andreas Trügler oqarpoq.
Ilisimatusarfiup nutaap aamma ilisimatusarnermik nutaanik suliaqarnissamut periarfissat annertusivai.
Graz Universitetimut attuumassuteqartut ilisimatusartut maannangaaq uumassusillit mikisut PFAS-imillu mingutsitsinerup misissornerinik suliaqalereerput, ilisimatusartullu inuiaqatigiilerinermik suliaqartut ilisimatusarfiup sumiiffimmi innuttaasut akornanni attuumassuteqarneranik misissuisarlutik. Aasaanerani matumani aamma satellitinit nalunaaqutinik tigusisussamik basestation nutaaq ikkussuunneqassaaq.
Andreas Trüglerip Tunumi Sermilik Research Stationip eqqaani fieldworkernermini silasiorfiup uuttortaataa misissorpaa. Assi: Georg Oberweger.
Andreas Trüglerip ilinniartullu Sermilik Forskningsstationip eqqaani uuttortaasartoq nutaaq ikkussorpaat. Silasiorfik avatangiisit silallu pissusaiata nakkutilliipput paasissutissanillu katersisarlutik. Assiliisoq: Georg Oberweger.
Andreas sermip sikuanik qillerivoq, aakkiartornerata sukkassusaanik nakkutiginninnissamut uuttuut ikkussinnaajumallugu. Assiliisoq: Andreas Trügler, Graz Universitet.
Sumiiffimmi ilisimasat ilisimatusarnermut ilaapput
Ilisimatusarfiup sumiiffimmi innuttaasut akornanni attaveqarnera ilisimatusarnerup nammineq ingerlaneratut pingaaruteqartigaaq.
Julius Nielsen ilisimatusarfimmi aalajangersimasumik sulisuuvoq ukiorlu tamaat ilisimatusarfik isumagisarpaa. Ukiukkut atortorissaarutit ingerlaannarnissaat isumagisarpaa, ilisimatusarfiullu ulluinnarni ingerlanneqarnera aqullugu. Aamma Tasiilami sumiiffimmilu innuttaasunut attaveqaataavoq.
Julius sumiiffimmi tassani inunngorlunilu peroriartorsimavoq. Elektrikeritut ilinniarsimavoq, ukiullu 15-it sinnerlugit takornariartitsinermik suliaqarsimalluni. Danskisut, tuluttut kiisalu Tunumiutut Kitaamiutullu oqalussinnaavoq. Taamaammat ilisimatusartut nunanit allaneersut sumiiffimmilu innuttaasut akornanni pingaarutilimmik attaveqaataavoq.
Juliusimut anguniakkat pingaarnerit ilagaat ilisimatusartut sumiiffimmilu innuttaasut akornanni attaveqarnerup nukittorsarnissaa.
“Ilisimatusarfik ammanerulersillugu tikikkuminartunngortikkusupparput. Kikkut tamarmik kaffisoriaatigalutik maani sulineq pillugu paasisassarsiornissaminnut tikilluaqqusaapput,” oqarpoq.
Neriuutigaa ilisimatusarneq ilisimatusartunut Tasiilamilu innuttaasunut iluaqutaasumik kinguneqarsinnaasoq. Ilisimatusartut sumiiffimmi pinngortitamut avatangiisinullu tunngasunik ilisimasanik pissarsisinnaassapput, sumiiffimmilu innuttaasut Tunumi allannguutit pillugit paasisaqarnerulissallutik.
“Ilisimatusartut siornatigut qanoq pisoqarsimaneranik paasinninnissamut siunissamilu qanoq pisoqarsinnaaneranik paasisaqartissinnaavaatigut. Uagutsinnut tamanna pingaaruteqarpoq, pinngortitamut qanittumik inuugatta. Silap pissusia sukkasuumik allanngoriartorpoq, tamannalu pinngortitamik atuinerput allanngortittarpaa, ilaatigut aalisarneq piniarnerlu eqqarsaatigalugit,” Julius oqarpoq.
Ilisimatusarfik sumiiffimmi suli annertunerusumik sammisassaqartitsisalernissaa naatsorsuutigaa. Tamanna sumiiffimmi innuttaasut angallassinermik, sullissinermik allallu suliassanik isumaginninnermik peqataasinnaanerannut periarfissiissaaq. Ilisimatusarnermilu ilisimasat nutaat sumiiffimmi innuttaasunut annertunerusumik ingerlateqqinneqartalissapput.
Julius Nielsenip inissisimaffia anguniakkamut annertunerusumut ersiutaavoq: sumiiffimmi ilisimasat annertunerusumik ilisimatusarnermut ilanngunneqarnissaat, ilisimatusarnerullu Kalaallit Nunaata ilisimatusarnermut periusissiaanut naleqqussarneqarnissaa. Periusissiami sumiiffimmi innuttaasut peqataatinneqarnissaat kiisalu sivisuumik sumiiffimmi ilisimatusartoqartarnissaa pingaartinneqarput.
Anguniagaq tamanna maanna piviusunngoriartulerpoq. Ukioq manna siusinnerusukkut Tasiilami atuarfimmiit ilisimatusarfimmut pulaartoqarnissaa pilersaarutaasimavoq, anorersuarli pissutigalugu taamaatiinnarneqartariaqarsimalluni. Aasaanerani ilisimatusartut Sermilimmi ilisimatusarneq pillugu sumiiffimmi innuttaasut oqaloqatigisarpaat, ilisimatusarfimmilu Ammassallip eqqaani ilaqutariit aalisartullu siullerpaamik pulaarput.
Aammattaaq ilisimatusarfimmi tamanut ammasumik aaqqissuussinissaq sulissutigineqarpoq. Tassani sumiiffimmi innuttaasut ilisimatusarfiup atortorissaarutai takusinnaassavaat ilisimatusarnerlu pillugu annertunerusumik paasisaqarfigisinnaallugu.
Sermilik Issittumi siunissamut iseriartulerpoq
Anders aasaanerani matumani Sermilimmut uteqqikkuni sumiiffimmut allanngorsimasumut tikissaaq.
Aasaanerani eqqissisimaarfiusoq maanna uummaarinnerulissaaq. Nunani assigiinngitsuneersut ilisimatusartut takkussorlutik suleqatigiilissapput. Ilinniartut, teknikerit, uumassusilerinermik, kemiimik, immap pissusaanik serminillu ilisimatusarnermik suliaqartut kiisalu sumiiffimmi suleqatit suleqatigiillutik sulissapput.
Nunap pissusaa suli taama isikkoqarpoq, Mittivakkalli sermia suli ukiut tamaasa tunuariartorpoq. Maannalu ilisimatusarfeeqqap pisoqqap saniani ilisimatusarfik alla nutaaq sananeqarsimavoq: Østrigimiit ilisimatusarfik nutaaliaasoq.
Ilisimatusarfeeqqap ukiut 50-it sinnerlugit ilisimatusarnermut qitiusumik inissisimaffigisimavaa. Tassani ilisimatusartut kinguaariit assigiinngitsut atortorissaarutinik iluarsaassisarsimapput, Kalaallit Nunaannilu silap pissusaanik ukiuni amerlasuuni malittarinnilluni paasissutissanik katersisimallutik. Illut taakku marluk maanna suleqatigiinnermik, nutaamik ilisimatusarusussusermik kiisalu nunarsuarmi sumiiffinni silap pissusaanut immikkut malussarissuni pingaaruteqartuni ilisimasanik annertunerusunik katersinissamut siunissami ungasinnerusumi suliniuteqarnissamik takutitsipput.
“Aatsaat aallartippugut. Suli paasiniagassaqartorujussuuvoq,” Andreas Trügler oqarpoq.
Ukiuni amerlasuuni ilisimatusarfioreerluni maanna Sermilik Issittumi ilisimatusarnerup siunissaanut pingaarutilimmik inissisimalerpoq.
August 2, 2023
Kinnganerit ingerlaarnerat ilisimatusarfiginiaasaarlugu Kalaallit Nunaata annersaannut akikitsumik innaallagiaqartitsilerpoq
Read this story
October 20, 2023
Kalaallit affaannaasa silap pissusiata allanngoriartornera inunnit peqquteqartoq ilisimavaat
Read this story