Innuttaasunik misissuineq nutaaq: Oqaatsit, ilaquttat ataatsimoornerlu peqqissutsimuttaaq tunngapput
April 15, 2025
|
Written by Christine Hyldal
Written by Christine Hyldal
Cigarettit tusindillit pujortagarisarpavut sodavandillu tonserpassuit imertarlugit. Aammali pinngortitarsuarmiittarneq kalaaliminertortarnerlu ima peqqinnartigipput Innuttaasut Peqqissusiannik Ilisimatusarfimmit misissuivigineqassallutik.
Amerlanersavut ullut tamaasa pujortartarput, nunatsinni innuttaasut 44 procentii ullut tamaasa tungusunnitsumik saftitortarput sodavanditortarlutilluunniit. 86 procentiili ullormut sivikinnerpaamik nalunaaquttap-akunnerani ataatsimi timiminnik aalatitsisarput, pingajorarterutaallu sapaatit-akunneri tamaasa miluumasut imarmiut neqaannik nerisaqartarput.
Tamakku – allarpassuillu – innuttaasunik misissuinermi kingullermi 2019-imi saqqummersinneqartumi paasinarsisinneqarput. Maanna Innuttaasut Peqqissusiannik Ilisimatusarfimmi ilisimatusartut 2027-mi tamanut saqqummiunneqartussamik misissueqqileruttorput.
Innuttaasunilli misissuinermi matumani nutaanik pisoqassaaq, nunatsinnimi peqqissuseq issingigassanik ullaakkorsiutitortarnerinnarmut ullormullu 10.000-eriarluni alloriartarnerinnarmut tunnganngilaq.
Nukittuffiit pingaartitallu
Tassa “sharing circles”-inik taaneqartartunik eqimattakkuutaanik oqaloqatigiissitsisoqartassaaq. Oqaloqatigiinnerni najukkami nukittuffigineqartut pingaartinneqartullu itisiliiffigineqartassapput, apersuutigineqartartussallu tassaassapput pinngortitarsuaq, ilaquttat, ataatsimoorneq, kalaalimerngit kalaallisullu oqaatsivut.
Ikittunnguakkuutaarluni torrutiinnarlugu oqaloqatigiissitsinerit taakku peqqissuseq pillugu periusissiamik “Peqqissuserput”-mik paasinnilluarnerunissamut ilisimatusartunit iluaqutigineqassaaq. Periusissiaq tamanna innuttaasut peqqissutsimik namminneq paasinnittaasiinik tunngaveqarpoq. Innuttaasut Peqqissusiannik Ilisimatusarfimmit ineriartortinneqarpoq, ilaatigut Alaskami Nunavut-milu ingerlanneqartut isumassarsiorfigalugit.
Ingelise Olesenip, Innuttaasut Peqqissusiannik Ilisimatusarfimmi ilisimatusarnermik ataqatigiissaarisup tamakku tamaasa oqaluttuarai.
Ima ingerlasarpoq
”Inuit 3-15-it sharing circle-imut peqataanissamut qaaqquneqassapput. Assersuutigalugu aperisoqarsinnaavoq: Oqaatsit ilinnut qanoq pingaaruteqartigippat? Imaluunniit illit suut pingaartitaraagit?” oqaluttuarpoq.
”Misissuinerpassuarnit nalunngilarput eqimattakkuutaartitsinikkut paasissutissarpassuit pissarsiarineqartartut. Aqutsisoqartarpoq, taannalu aamma pingaartitaminik isummaminillu eqqartuissaaq. Killitsinnartorujussuusinnaavoq allat misigisaat tusarnaarlugit.”
Kalaalimerngit misigissutsinik kinaassutsimillu qaffakaatitsisarput.
Ingelise Olesenip oqaluttuaraa sharing circles-ini suut eqqartorneqartarnersut
Ilaquttat taakkuupput kinguaariippassuarni inunngornitsinniit toqunissatsinnut aliasoqatigalugillu nuannaaqatigisartakkavut. Ilaquttat pingaartitarilluinnaratsigit tamatta peqqissutsitsinnut taakku aallaaviussapput. Ilaquttat tassaajuaannanngillat ilaqutavivut, tassaasinnaapputtaaq atassuteqarluarfigilersimasavut, taamaalillunilu nutaanik qanigisaqalertarpugut.
Ataatsimoorneq: Ataasiakkaat pingaartitaat pillugit aperigaanni akisarput ”ataatsimoorneq” pingaartikkitsik. Amerlasuut kisimiinneq peqqinnanngitsutut isigaat. Inuit ”inuiattut ullorsiorfik” kulturikkut ataatsimoorfittut eqqaagajuppaat.
Oqaatsit: Oqaatsitit aqqutigalugit allanut atassuteqartarputit. Oqaatsivut aqqutigalugit ilisimasavut kinguaariinnit kinguaariinnut ingerlateqqittarpavut. Tamanna pingaaruteqarpoq taamaattumillu peqqissutsitsinnut attuumassuteqarluni.
Kalaalimerngit: Misigissuseqarfigingaarpavut kinaassutsitsinnut ilaammata. Piniakkatsinnik PFAS-eqarneraasoqaraangat akerliliiniartarpugut. Peqqinnarnerpaasutut isigisarpavut… allat qanorluunniit oqalukkaluarpata.
Pinngortitarsuaq: Itsuanisaalaaginnarnitsigut naluneq ajorparput qanoq sunnertissutigisarnerlugu. Pinngortitarsuaq timimik aalatitsinermuttaaq attuumassuteqarpoq. Nerisassannik aallerfigisarpat qamuuna eqqissisimalissutigisarlugu.
Timi, tarneq anersaarlu: Suut tamarmik oqimaaqatigiissaarneqartariaqarput. Aperigaanni: Anersaaq sunaava? Ilaat akisarput tassaasoq upperisaq. Allat maanna, qanga siunissamilu kinaassutsitsinnut takussutissaanerartarpaat.
Ingelise Olesen isumaqarpoq pujortartarneq, peroriartornermi atukkat, hashi, imigassaq, aningaasanoorneq, timersorneq, imminut toquttarneq, aliasunneq, nakuuserneq, kinguaassiuutitigut atornerluineq ilinniagaqarnerlu pillugit akissutisinissaq pingaaruteqartoq, taakkuupputtaaq innuttaasunik misissuinermi misissuivigineqartussat. Aammali erseqqissaavoq peqqissutsimik paasinnittaaseq nalinginnaasoq taakkunatulli pingaaruteqartigisoq. Ilisimatusartummi søjlediagrammini uuttorneqarsinnaanngitsut peqqissutsimik paasinnittaaserput pillugu paasisaqarfigisinnaavaat.
1-ip 100-llu akornannut inississagaanni qanoq pingaaruteqartigaa?
”Kalaallit Nunaanni peqqissutsimut tunngasunik suliaqaraangama Peqqissuserput peqqissutsimillu paasinnittaaseq taanna uannut pingaaruteqarluinnartarput. Taamaattumik 100-miippoq,” oqarpoq.
“Tamat isigalugit suleriaaseqarneq sulissutiginerussavarput pikkoriffiginerulerlugulu –innuttaasunillu siunissami misissuinissani ilaatigut sharing circles atorneqarsinnaassaaq.”
Amerlanersavut ullut tamaasa pujortartarput. Peqqissuserput-mi paasissutissaqarpa pujortarnermik pinaveersaartitsinermi atorneqarsinnaasunik?
“Atoriaannaasoqanngilaq,” Ingelise Olesen akivoq. Pinaveersaartitsinermilli peqqinnerulernissamillu suliaqarnermi periaasissarsiortoqarsinnaanerarpaa.
“Najukkani pingaartinneqartut inooriaasivullu aallaavigisinnaavavut. Immaqa ilaqutariinniittunik tamanik peqataatitsinnaavugut. Silarsuarmi sumiiffinni allanisulli iliortariaqannginnerput akuersaarneqarpoq.”
January 3, 2024
Ilisimatusartut Paamiuni kinguaassiuutitigut peqqissutsimik misissuipput
Read this story
November 21, 2023
Meeqqat amerluutaat pillugu ilisimasaqarnerusariaqarpugut: Ippigusuutit millisinniarlugit siunnersuutit arfineq marluk pissarsiarikkit.
Read this story
November 19, 2021
Inuit inooriaasaat naliginnaasoq akiuussutissarissaarnissamut aqqutaasinnaavoq
Read this story