Greenland Science Weekimi naapisimaarsinnaasatit

Kalaallit Nunaat silarsuarmit tamarmit soqutigineqarpoq, ilisimatusartullu silarsuarmit tamarmeersut tikerarput. Kikkuuppat? Sulerisuuppat? Uagullu Kalaallit Nunaanni najugaqartugut taakkua ilisimatusarfigisaat qanoq atorsinnaavavut? Ilisimatusartut nunanit tamalaaneersut Greenland Science Weekimi peqataasut tamakkuninnga apeqquteqarfigaavut.

Apersugarput siulleq tassaavoq Kristine Juul. Taanna Roskilde Universitetimi nunalerinermi professoriuvoq soraarneq, Ilulissanilu najugaqarpoq. Asiamit Kalaallit Nunaannut suliartorlutik nunasisut pillugit ilisimatusartut ikittunnguit ilagaat.

Ima oqaluttuarpoq: “Nunasinut tunngasunik siornatigut suliaqartarnikuuvunga, taamaattumik Maniitsumiillunga kingusinnerusukkullu ilaquttannut tikeraarlunga Ilulissaniikkama alapernaalerpunga, takugakku Cafe Puisi aamma Cafe Pølsemik Asiamiunik sulisoqartut. Aamma takuara illoqarfinni taakkunani aalisakkeriviit Kinamiunik, Thailandimiunik filippinerinillu sulisoqartut. Sooruna inuit nunamut taama ungasitsigisumut, silap pissusiata oqaatsillu allaanerulluinnarfiannut, inuunermi aningaasartuutit qaffasinnerungaatsiarfiannut akissarsiallu annikinneruffiannut nuuttut?”

Illit ilisimatusarfigisatit Kalaallit Nunaanni qanoq sumullu atorsinnaavavut?

“Sulisut nunanit allaneersut Kalaallit Nunaata aningaasaqarneranut pingaaruteqassusiat naalakkersuisunit Kalaallillu Nunaanni aningaasaqarnermik suliaqarfimmi inunnit pingaarutilinnit erseqqissarneqarajuppoq. Innuttaasutulli eqqartorneqarpiaratik sulisutut eqqartorneqaqqajaanerusarput. Taamaalilluni tamaaniikkallarnerat erseqqissarneqartarpoq tamatumalu saniatigut tikerlaat ilarpassui sivisunerusumik Kalaallit Nunaanniinnissaminnik pilersaaruteqartalerlutik. Aapparisat meeqqallu Kalaallit Nunaannut tikeqatigineqartartut amerliartuinnarput, taamaalillutillu ineqarnermut atuarfinnullu piumasaqaatit nutaat pilersarput.”

Sooq illit ilisimatusarfigisat immikkut soqutiginaateqarpa?

“Kalaallit Nunaanni aatsaat avataaneersunik sulisoqalinngikkaluartoq Asiamiut nunasinerata immikkooruteqarpoq pingaarnertut ilinniagaqarsimanngitsutut suliffissat piniartaramikkit. Sulisut eqiasuitsut aalajaatsullu qaangiuttuungaatsiarumasartut amerliartortillugit Kalaallit Nunaanni ajornartorsiutillit suliffeqarfinni periarfissakinneruleratarsinnaapput. Aammattaaq ilisimatusarninni Kalaallit Nunaanni pissutsit nunani Issittumiittuni allani, ilaatigut Islandimi, Savalimmiuni Norgellu avannarpasissuani pissutsinut assingusumik annertunerusumilluunniit Asiamiunit tikerartoorfiusunut naleqqiunniarsarisarpakka,” Kristine Juul oqarpoq.

Qeriuaannartumi sarfaq sakkortooq

Tom de Ville Sisimiuni DTU Arcticimi ph.d.-nngorniuteqarpoq.

Taassuma ilisimatusarfigaa nunap iluani qeriuaannartup nungukkiartornera Kalaallit Nunaanni attaveqaasersuutinut imaannaanngitsunut qanoq sunniuteqartarnersoq, Nukissiorfiillu suleqatigalugit immikkut sammisarai sarfap sakkortuup aqqutai.

Taassuma aamma sulissutigaa sarfap sakkortuup aqqutaasa attaveqaasersuutillu (imaannaanngitsut) allat nunap iluani qeriuaannartumi aakkiartortumi sanaartukkat amerlassusiinik nalunaarsuinissaq. Aamma attaveqaasersuutit ”imaannaanngitsut” Kalaallit Nunaanni Issittumilu sorpiaanerat nassuiaasersornialeruttorpaa, taakkua suunerat suli maannamut nassuiaasersorneqarsimanngimmat. Tamannali pingaaruteqarpoq, taassumami oqarneratut: ”Europami USA-miluunniit attaveqaasersuutit imaannaanngitsut suunerannut nassuiaataasut eqqarsaatigilluaqqaagaanngitsumik Issittumi atulertariaqanngilavut.”

Silalli pissusiata allanngoriartorneratigut sarfap aqqutaasa atorunnaarnissaat ernummatigineqartariaqanngilaq, imami naliliivoq:

“Kalaallit Nunaanni attaveqaasersuutit amerlanersaat qaarsuinnut qaarsunullu tunngavissatut aalaakkaasutut isigineqartunut nunallu iluani qeriuaannartup nungukkiartorneranit sunnigaanngitsunut sanaartugaasarput. Napparussuit sarfap aqqutaasa nunap iluani qeriuaannartup aakkiartorneranik pissuteqartumik isasoortinneqarnerata kingunerisaanik sarfaaruttoortoqaratarsinnaasoraara, aarlerinartorli tamanna aqunneqarsinnaavoq annertunanilu”, oqarpoq.

Ilisimatusarfigisatit sumut allamut atorsinnaavavut?

”Kalaallit Nunaat kingullertigut eqqumaffigineqarluartarpoq, inuussutissarsiornerullu iluani, takornariaqarnikkut, aatsitassarsiornikkut, sakkutooqarnikkut allatigullu siuariartortoqartillugu naleqquttumik Kalaallillu Nunaannit aallaaveqartumik ”imaannaanngitsumik” attaveqaasersuisoqarnissaa pisariaqarnerujartuinnarpoq. Aammattaarli inuiaqatigiit kalaallit tutsuiginartunik silallu pissusia allanngoriartortillugu nungullajaatsunik attaveqaasersorneqarnissartik pisariaqartippaat. Nalunnginnatsigu Issittumi silap pissusia Europap kitaani silap pissusiata allanngoriartorneranit pingasoriaammik sukkanerusumik allanngoriartortoq, allanngoriartornernut naleqqussarnissaq pingaaruteqarluinnarpoq.

Taamaattumik sarfap sakkortuup aqqutaanut atatillugu sulianni tigussaasutigut allanngoriartornernik qeriuaannartumik aakkiartortitsilertortunik paasinnilluarnerunissaq anguniagarissavara.”

Sooq illit ilisimatusarfigisat immikkut soqutiginaateqarpa?

”Kalaallit Nunaanni pinngortitarsuarmi alianaaqisumi tikinneqajuitsumilu sulineq nuannareqaara, qujanartumillu pinngortitami sulinissamut aasakkut ukiukkullu periarfissaqarajuppunga Sisimiuni najugaqarlungalu suliffeqarama. Kalaallit Nunaanni tutsuiginartunik nungullajaatsumillu attaveqaasersuuteqarnissamik qulakkeeriniarfiusumik suliniuteqarneq pingaaruteqarlunilu pissarsiaqarluarnarpoq,” Tom de Ville oqarpoq.

Kalaallit Nunaata Canadallu akornanni sermit aqqusaarlugit

Andrew Hamiltonip Baffinip kangerliumarngani Canadallu Issittuani immap pissusia ilisimatusarfigaa. Suliniummik aallartinneqaqqammersumi “Crossing the Ice Bridge”-imi aqutsisuuvoq. Suliniummi Pikialasorsuarmik eqqaanillu Qaanaap Canadamilu Ausuittup (Grise Fiordip) akornanni Baffinip kangerliumarngata avannarpasissuani nakkutilliinermut pilersaarusiortoqassaaq. Tamanna avannarpasikkaluaqaluni imartaa ukiukkut iluamik sikuneq ajorpoq. Taamaattumik uumassusilinnik piniagassanillu silap pissusiata allanngoriartorneranit sunnerneqaratarsinnaasunik ulikkaarpoq.

Canadami naggueqatitta inuit tamanna Sarvarjuarmik taasarpaat, pilersaarutaavorlu nakkutilliinermik suliniut tamanna ingerlanneqassasoq Kalaallit Nunaanni inuit, Canadami inuit ilisimatusartullu suleqatigiinneratigut.

Illit ilisimatusarfigisatit Kalaallit Nunaanni qanoq – sumullu – atorsinnaavavut?

Suliniut naggueqatigiinnik inunnik ilisimatusartunillu Canadamiittunik Kalaallillu Nunaanniittunik ataqatigiilersitsissaaq ilisimasanillu avitseqatigiinnermik siuarsaassalluni. Neriuutigaarput immitsinnut ilinniarfigisinnaassalluta ilisimatusariaatsinik pitsanngorsaanermut tunngatillugu, ilinniagaqarnissamut suliffissatullu periarfissanik pilersitsinermut tunngatillugu naggataatigullu nunarsuup ilaani tamaani Pikialasorsuarmik nakkutilliinermik ineriartortitsinermut atatillugu, taamaalilluta silap pissusiani allangulertortumi imarmiut uumassusillillu allat ataqatigiinnerannik paasinnilluarneruniassagatta. Ilisimasanik naggueqatigiinnit inunnit ilisimatusartunillu katersuinissaq anguniagarineqarpoq, nunap ilaanik tamatuminnga tamakkiisumik paasinnilluarnerulissutaassammat ullumikkullu suliarineqartunut atatillugu aalajangiilluarnerusoqartarniassammat taamalu Canadap Kalaallillu Nunaata sineriaaniittut siunissamut pilersaarusiornissamut periarfissillugit.

Arctic Circle Trailimik nakkutilliinissamut iluaqutissat

Pinngortitarsuarmiinnermik nuannarisallit ukiut tamaasa Sisimiut Kangerlussuullu akornanni Arctic Circle Trailikkut pisullutik ingerlaartarput. Aamma ATV-nut aqqummik ammaasoqarpoq nunap ilaa ornigarneqarluartoq tamanna inunnit amerlanernit aqqusaarneqarsinnaanngorlugu. Tamaanaqquukkaannili aamma UNESCO-p nunarsuarmiut eriagassassatut toqqagaa aqqusaarneqartarpoq, angallattoqarnerulerneralu tamaani pinngortitarsuarmut qanoq sunniuteqarsinnaava?

Ilisimatusartorpaaluit USA-meersut Tuluillu Nunaanneersut tamanna misissussavaat. Taakkualu ilaata, Clay Praterip, oqaluttuaraa Arctic Circle Trailimi avatangiisit allanngoriartornerannik nakkutilliisussanik ataqatigiissaarinissaq pilersaarutigigitsik.

Taanna 2017-imi Qeqqata Kommunianut tikippoq tamaanilu sermip pujoralai tatsiniittut ilisimatusarfigilerlugit.

“Massakkorpiaq nunaqavissut ilisimatusartullu attaveqatigiilluarnerulernissaannik sulissuteqaqataavunga tamaani ilisimatusarfigineqartut innuttaasunut toqqartumik iluaqutaanissaat qulakkeerniassagatsigu,” oqarpoq.

“Avatangiisit allanngoriartornerat silallu pissusia Issittumi tamarmi, aamma Kalaallit Nunaanni, nunap iluanut qeriuaannartumut sunniuteqarput. Isumakuluutigineqartut iliuuseqarfigissagaanni piujuartitsiviusumillu aqutsineq takornariaqarnerlu pillugit paasissutissiissagaanni aqqummi tamatumani avatangiisinik nakkutilliisartunik suleqatigiittoqartariaqarpoq.”

Innuttaasut Greenland Science Weekimi suliniummi tamatumani peqataasinnaapput. Soqutiginnittunummi tamanut Sisimiuni, Sarfannguani, Kangerlussuarmi Nuummilu paasissutissiilluni ataatsimiisitsisoqassaaq.

“Ilisimatusartut, innuttaasut, kommunini atorfillit, ingerlatsiviit ilisimatusartullu DTU Arcticimeersut suleqatigiilersikkusuppavut Kangerlussuup Sisimiullu akornanni misissuisartussanik nakkutilliisartussanik ataqatigiissaarisinnaanngorniassagatta,” Clay Prater oqarpoq.

“Neriuppugut pinngortitami ilisimatusartut ilisimatusarnermut suliniutinik Kalaallit Nunaanni inuiaqatigiit pisariaqartitaannik matussusiisunik qanoq ineriartortitseqataasinnaanerannut atatillugu maligassaalluarsinnaassalluta”.